Chữ trong tranh được viết theo lối cổ: từ trên xuống dưới, từ phải qua trái.
Bức tranh này còn được gọi là "Chăn trâu đọc sách", trên đó có ba chữ "如掛角" (Như quải giác), nghĩa là "treo sách trên sừng trâu":
• 如 (như): như
• 掛 (quải): treo, móc
• 角 (giác): sừng
Cụm từ này xuất phát từ Tam tự kinh (三字經):
如囊螢
如映雪
家雖貧
學不輟
如負薪
如掛角
身雖勞
猶苦卓
Phiên âm:
Như nang huỳnh
Như ánh tuyết
Gia tuy bần
Học bất chuyết
Như phụ tân
Như quải giác
Thân tuy lao
Do khổ trác
Giải nghĩa:
• Như nang huỳnh: Xa Dận (車胤) dùng túi đựng đom đóm làm đèn học ban đêm.
• Như ánh tuyết: Tôn Khang (孫康) đọc sách dưới ánh sáng phản chiếu từ tuyết.
• Gia tuy bần, học bất chuyết: Nhà nghèo nhưng không bỏ học.
• Như phụ tân: Chu Mãi Thần (朱買臣) vừa gánh củi vừa đọc sách.
• Như quải giác: Lý Mật (李密) chăn trâu, treo sách lên sừng trâu mà học.
• Thân tuy lao, do khổ trác: Dù gian khổ vẫn kiên trì học tập.
Bức tranh "Hiếu học" mô tả một đứa trẻ chăn trâu, tay cầm sách, sách treo trên sừng trâu – tái hiện lại tích truyện này.
Trên sách của đứa trẻ có ghi sáu chữ:
橫牛背
信口吹
(Hoành ngưu bối, tín khẩu xuy)
Câu này trích từ bài thơ "Thôn vãn" (村晚, Chiều quê) của nhà thơ Lôi Chấn (雷震):
草滿池塘水滿陂
山銜落日浸寒漪
牧童歸去橫牛背
短笛無腔信口吹
Phiên âm:
Thảo mãn trì đường thuỷ mãn bi
Sơn hàm lạc nhật tẩm hàn y
Mục đồng quy khứ hoành ngưu bối
Đoản địch vô xoang tín khẩu xuy
Dịch nghĩa:
Cỏ đầy ao, nước cũng tràn bờ, núi ngậm mặt trời lặn, ánh tà nhuộm sóng nước lạnh lăn tăn. Mục đồng vắt vẻo trên lưng trâu về nhà, tùy miệng mà thổi cây sáo ngắn, không theo một điệu nhạc cố định.
Bản dịch thơ:
Nước ngập ao sâu, đầy cỏ dại
Núi ôm trời lặn, nắng vương lay.
Mục đồng vắt vẻo lưng trâu ngủ,
Sáo thổi bâng quơ, gió cuốn bay.
Tranh dân gian Đông Hồ "Hiếu Học" - Hình ảnh đứa trẻ chăn trâu đọc sách, biểu tượng cho tinh thần hiếu học của người Việt
