Trong kho tàng tranh dân gian Đông Hồ, có nhiều bức phản ánh đời sống lao động và triết lý sinh tồn của người nông dân. Một trong số đó là cặp tranh đối nhau "Canh điền nhi thực" – "Nông sự khai cơ", thể hiện tư tưởng tự lực cánh sinh, lao động để no ấm, làm nông để gây dựng nền tảng cuộc sống.
Bức tranh bên trái ghi bốn chữ: "Canh điền nhi thực" (耕田而食).
• Canh 耕: Cày, làm ruộng.
• Điền 田: Ruộng.
• Nhi 而: Mà, thì.
• Thực 食: Ăn, sinh sống.
→ Dịch nghĩa: Cày ruộng mà ăn.
Câu này xuất phát từ bài ca dao "Kích Nhưỡng Ca" (擊壤歌) của người Hán, một bài thơ dân gian phản ánh cuộc sống an bình, tự do của người nông dân dưới thời vua Nghiêu (堯), khi thiên hạ thái bình và dân chúng có thể sống theo quy luật tự nhiên:
日出而作，日入而息，鑿井而飲，耕田而食，帝力於我何有哉
Nhật xuất nhi tác, nhật nhập nhi tức
Tạc tỉnh nhi ẩm, canh điền nhi thực
Đế lực ư ngã hà hữu tai
Dịch nghĩa:
Mặt trời mọc, việc lo toan,
Chiều buông lại nghỉ, an nhàn thảnh thơi.
Giếng sâu tự múc nước trời,
Ruộng cày cơm gạo, chẳng rời tay chân.
Vua quyền thế, kẻ xa gần,
Liên quan chi đến bước chân ta nào?
Bài ca dao này đề cao lối sống tự chủ của người nông dân – khi cuộc sống gắn liền với thiên nhiên, họ lao động để có cái ăn cái uống, không phụ thuộc vào quyền lực của vua chúa hay chính trị. Trong tranh Đông Hồ, câu "Canh điền nhi thực" mang ý nghĩa tương tự, thể hiện quan niệm rằng muốn có cái ăn thì phải lao động, muốn sung túc thì phải chăm chỉ.
Bức tranh bên phải viết bốn chữ: "Nông sự khai cơ" (農事開基).
• Nông 農: Nghề nông, nông dân.
• Sự 事: Việc, công việc.
• Khai 開: Mở ra, bắt đầu.
• Cơ 基: Cơ nghiệp, nền móng.
→ Dịch nghĩa: Việc nông mở ra cơ nghiệp.
"Nông sự" (農事) nghĩa là công việc đồng áng, làm nông. "Khai cơ" (開基) có nghĩa là khởi lập nền móng, gây dựng cơ nghiệp. Kết hợp lại, bức tranh mang thông điệp rằng nghề nông là khởi nguồn của cuộc sống, là nền tảng để xây dựng gia đình, là kế sinh nhai bền vững.
Trong văn hóa Việt Nam, nông nghiệp từ lâu đã là gốc rễ của xã hội. Người ta tin rằng có ruộng cày, có cơ nghiệp, và nghề nông không chỉ đảm bảo cái ăn mà còn là nền tảng để phát triển bền vững. Tranh "Nông sự khai cơ" nhấn mạnh triết lý ấy—lao động không chỉ mang lại bữa cơm trước mắt mà còn đặt nền móng cho tương lai.
Cặp tranh "Canh điền nhi thực" và "Nông sự khai cơ" tạo thành một chỉnh thể thống nhất, thể hiện triết lý lao động, tự lực, và gây dựng cuộc sống từ bàn tay mình.
• "Canh điền nhi thực" nhấn mạnh sự lao động trực tiếp—cày ruộng để có cái ăn, tự làm tự hưởng.
• "Nông sự khai cơ" hướng tới sự lâu dài, bền vững—việc làm nông không chỉ để tồn tại mà còn để tạo dựng sự nghiệp, để đời sau được hưởng phúc.
Cặp tranh này không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật dân gian, mà còn là một bài học truyền đời—một lời nhắn nhủ về giá trị của lao động chân chính, tự lực cánh sinh và sự bền bỉ trong việc xây dựng tương lai.
Tranh dân gian Đông Hồ "Nông Sự Khai Cơ" (農事開基) - Thể hiện triết lý "Việc nông mở ra cơ nghiệp", nhấn mạnh vai trò của nông nghiệp như nền tảng để xây dựng cuộc sống bền vững.
Tranh dân gian Đông Hồ "Canh Điền Nhi Thực" (耕田而食) - Minh họa triết lý "Cày ruộng mà ăn", đề cao lối sống tự chủ và giá trị của lao động trong cuộc sống nông nghiệp.
