DẠ XƯỚNG - NHẬT MINH: CẶP TRANH ĐỐI XỨNG VỀ GÀ TRONG DÂN GIAN ĐÔNG HỒ
Hôm nay, chúng ta cùng phân tích một cặp tranh Đông Hồ đối xứng vẽ gà, có thể gọi là "Dạ xướng - Nhật minh". Cặp tranh này phản ánh quan niệm dân gian về tiếng gà gáy—một âm thanh không chỉ báo hiệu thời khắc chuyển giao giữa đêm và ngày, mà còn mang ý nghĩa trừ tà, cầu may.
Bức tranh này khắc vế đối:
"Dạ xướng ngũ canh hoà" (夜唱五更和)
• Dạ 夜: Đêm.
• Xướng 唱: Kêu, gáy.
• Ngũ canh 五更: Năm canh (năm khoảng thời gian trong đêm theo cách tính xưa).
• Hoà 和: Yên ổn, bình hòa.
→ Dịch nghĩa: Đêm gáy năm canh yên ổn.
Một số cách giải thích phổ biến thường cho rằng câu này có nghĩa là "đêm gáy năm canh đều nhau", nhưng cách hiểu này chưa thực sự phù hợp với vế đối còn lại. Ý nghĩa chính xác của câu thơ này không chỉ đề cập đến nhịp điệu gáy của gà, mà còn nhấn mạnh rằng trong suốt năm canh của đêm tối, tiếng gà gáy giúp duy trì sự bình hòa, xua đuổi tà khí, mang lại sự an ổn cho con người.
Bức tranh đối diện ghi vế đối:
"Nhật minh tam tác thuỵ" (日鳴三作瑞)
• Nhật 日: Ngày.
• Minh 鳴: Kêu, gáy.
• Tam tác 三作: Ba việc.
• Thuỵ 瑞: Tốt lành, điềm lành.
→ Dịch nghĩa: Ngày gáy ba việc tốt lành.
Có một lỗi phổ biến là nhiều người hay viết nhầm chữ "minh" 鳴 (kêu, gáy) thành chữ "minh" 明 (sáng). Tuy nhiên, nếu viết là 明, câu thơ sẽ mất đi ý nghĩa gắn liền với âm thanh của tiếng gà gáy, vốn là trung tâm của bức tranh.
Trong quan niệm dân gian, tiếng gà gáy buổi sáng báo hiệu một ngày mới khởi đầu tốt đẹp, đem lại may mắn và thuận lợi. Kết hợp với bức tranh "Dạ xướng", bộ tranh này thể hiện trọn vẹn sự luân chuyển giữa đêm và ngày: ban đêm gà gáy để xua đuổi ma quỷ, giữ cho giấc ngủ của con người yên ổn; ban ngày gà gáy mang lại điềm lành, báo hiệu sự khởi đầu mới đầy phúc lộc.
Tiếng gà gáy không chỉ đơn thuần là một hiện tượng tự nhiên, mà còn gắn liền với niềm tin tín ngưỡng của người xưa. Trong quan niệm truyền thống, gà là loài vật mang tính dương, có khả năng xua đuổi tà ma, đồng thời tượng trưng cho sự thức tỉnh, khởi đầu và may mắn. Cặp tranh "Dạ xướng - Nhật minh" không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật mang tính đối xứng, mà còn phản ánh sâu sắc thế giới quan dân gian về sự hài hòa giữa ngày và đêm, giữa trừ tà và cầu may, giữa âm và dương.
Bằng lối thể hiện mộc mạc mà tinh tế, tranh Đông Hồ không chỉ miêu tả hình ảnh mà còn gói ghém trong đó cả một triết lý nhân sinh—một thế giới quan đậm chất Á Đông, nơi từng tiếng gà gáy cũng mang theo ý nghĩa bảo vệ và chúc phúc cho con người.
Tranh dân gian Đông Hồ "Dạ Xướng - Nhật Minh" - Cặp tranh đối xứng về gà trong dân gian, thể hiện niềm tin về tiếng gà gáy đêm xua đuổi tà ma và tiếng gà gáy ngày mang lại điềm lành.
