Bức tranh khắc họa sự đối lập giữa phương tiện cơ giới hiện đại – chiếc ô tô – và đời sống truyền thống của người dân Việt Nam. Đặc biệt, dòng chữ Nôm trên tranh không chỉ mô tả cảnh tượng mà còn phản ánh tư duy sáng tạo trong cách ghi chép ngôn ngữ.
"Dậy đất tiếng còi dồn gót khách"
• "Dậy" (dấy): Ghi bằng chữ 曳 ("duệ"), vốn có nghĩa là kéo lê, di chuyển mạnh mẽ. Tuy nhiên, để tạo âm gần với "dậy", tác giả dùng bộ "thủ" 扌 (tay) để gợi nghĩa động tác tác động lên mặt đất.
• "Đất": Viết bằng chữ 旦, vốn có nghĩa là bình minh. Để tạo nghĩa "đất", tác giả thêm bộ "thổ" 土, thể hiện rõ ý về mặt đất rung chuyển.
• "Tiếng": Viết bằng chữ 省 ("tỉnh"), nghĩa gốc là xem xét, kiểm tra. Để ám chỉ âm thanh, tác giả thêm bộ "khẩu" 口 (miệng).
• "Còi": Viết bằng chữ 回 ("hồi"), vốn mang nghĩa xoay vòng, lặp lại – gợi tả âm thanh vang dội. Bộ "khẩu" 口được thêm vào để chỉ âm thanh còi xe.
• "Dồn": Viết bằng chữ 屯 ("đồn", nghĩa là tập trung, tụ lại), có thêm bộ "túc" 足 (chân) để nhấn mạnh hành động thúc ép, làm chân người đi bộ cuống quýt.
• "Gót": Viết bằng chữ 骨 ("cốt", nghĩa là xương), có thêm bộ "túc" 足 (chân) để diễn tả gót chân vội vàng bước đi khi ô tô đến gần.
• "Khách": Là từ gốc Hán nên được giữ nguyên bằng chữ 客 (khách), chỉ người đi đường.
Dòng chữ mô tả sự xuất hiện đột ngột của chiếc ô tô với tiếng còi inh ỏi, làm người đi đường giật mình, vội vã né tránh. Qua đó, bức tranh phản ánh sự thay đổi xã hội dưới tác động của phương tiện cơ giới, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam thời Pháp thuộc.
DẬY ĐẤT TIẾNG CÒI
Chiều muộn. Trên con đường làng trải đất nâu, cây liễu già rủ bóng xuống mặt nước hồ phẳng lặng. Một cây cầu gỗ bắc qua con mương nhỏ, nối bờ quê với con đường đổ đá dẫn vào tỉnh lỵ. Phía xa, những mái ngói âm dương thấp thoáng sau rặng tre, vài ba con trâu nhẩn nha gặm cỏ. Không gian yên bình ấy bỗng chốc bị xé toạc bởi tiếng còi rền rĩ của một chiếc ô tô Tây.
Chiếc xe sơn hai màu vàng-xanh, mui đỏ, gầm lên nặng nề khi lăn bánh qua cầu. Bánh xe thép cán lên mặt gỗ, phát ra những âm thanh ken két, như nhắc nhở rằng thời cuộc đã đổi thay, rằng sức vóc của đôi chân người chẳng thể nào sánh kịp tốc độ cơ giới.
Bên dưới cây cầu, ngay ven đường, một người đàn ông mặc áo Tây, tay cầm chiếc ô xanh sọc trắng, đang đứng đối diện một người phụ nữ trẻ. Bộ âu phục dẫu có hơi nhàu nhưng vẫn toát lên vẻ sang trọng, đôi giày da lấm tấm bụi mà vẫn bóng loáng. Đó là Lâm – một công chức nhỏ trong tòa sứ. Ngày trước, hắn cũng từng là một anh khóa còng lưng trên chiếu cói, mài mực viết văn sách. Nhưng rồi khoa cử bãi bỏ, giấy bút chẳng còn nuôi nổi người ta. Hắn bỏ chữ thánh hiền, học tiếng Tây, rồi vào làm chân thông phán trong tòa sứ.
Đối diện với Lâm là Nụ – một cô gái chân chất thôn quê, vóc dáng nho nhắn mà cứng cỏi. Nàng mặc áo lụa xanh thẫm, quần lĩnh đen, tay nắm chặt đòn gánh tre. Một đầu là chiếc thúng cót đậy kín, đầu kia là chiếc quai nón vắt hờ.
Lâm nghiêng đầu, mỉm cười:
— Kìa cô, muốn đi ô tô không? Nhanh hơn cuốc bộ nhiều đấy.
Liên không đáp ngay, chỉ nhìn hắn bằng ánh mắt bình thản. Nàng nhấc đòn gánh, dợm bước.
Lâm bật cười, tay xoay xoay cán ô:
— Người ta xe cộ ầm ầm,
Mà cô vẫn cứ âm thầm thế sao?
Liên khẽ nghiêng đầu, rồi chậm rãi đáp:
— Kẻ quen chân đất chân rơm,
Đội vàng đội bạc cũng sờn áo vai.
Nói rồi, nàng vững vàng bước tiếp.
Lâm nhìn theo bóng dáng ấy, lòng chợt dậy lên một cảm giác mơ hồ. Hắn siết chặt cán ô, cười khẽ.
Chiếc ô tô phía trên vẫn lao về phía trước, kéo theo những lớp bụi đỏ quạch. Dậy đất tiếng còi, dồn gót khách. Nhưng không phải ai cũng muốn lên đường.
Toà sứ: từng được sử dụng trong thời Pháp thuộc để chỉ cơ quan hành chính cấp tỉnh của chính quyền bảo hộ Pháp ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ. Người đứng đầu tòa sứ là "công sứ", đại diện chính quyền Pháp tại địa phương, chịu trách nhiệm cai quản hành chính và kinh tế trong tỉnh.
"Sờn áo vai" gợi hình ảnh đồ sang trọng nhưng không hợp, giống như áo đẹp mà mặc vào lại thấy cũ kỹ, không thuộc về mình.
Tranh dân gian Đông Hồ "Ô Tô" - Minh họa câu "Dậy đất tiếng còi dồn gót khách", phản ánh sự giao thoa giữa hiện đại và truyền thống trong xã hội Việt Nam thời Pháp thuộc.
